توصیه هایی به والدین برای بهبود ارتباط با کودکان

ارتباط  از همان اوایل زندگی شروع می شود. کودک از طریق نگاه کردن به دیگران، گریه ، صداسازی( قان و قون)، کلمات و نهایتا  گفتگو ، نیاز های خود را اعلام می کند

    سالهای پیش از دبستان اهمیت بسیاری در پیشرفت زبان کودک دارد. چگونگی رشد مهارت های پایه در این سالها،روی  یادگیری، سوادآموزی و روابط اجتماعی کودک  در آینده تاثیر می گذارد. کودکان در طی این سال ها ، برقراری  ارتباط، درک زبان و استفاده از آن  را به سرعت یاد می گیرند. رشد زبان همانند رشد یک درخت است. ریشه ها مبانی اولیه و پایه ،  تنه همانند درک  زبان،  شاخه ها استفاده از زبان و برگها جنبه های ظریف تر یعنی گفتار هستند.

والدین نقش مهمی در حمایت از مهارتهای زبانی و ارتباطی فرزندشان در زندگی روزانه دارند. کودکان از طریق تجربه  و دنبال کردن علائق خود بویژه در حین بازی، دنیا اطرافشان را می شناسند.  شواهد  نشان می دهند  که  حضور و همراهی  والدین در بازی و پیروی از علائق  فرزندشان،  روی رشد مهارت های زبانی او در آینده بسیار اهمیت دارد.

ریشه درخت:  

توجه و گوش دادن

در حین  تعامل با کودک:

  • رو در رو باشید و به او نگاه کنید
  • اسمش را صدا کنید
  • زمان  هر تعامل کوتاه باشد. روی یک موضوع زیاد نمانید
  • عواملی که  حواس کودک را پرت می کنند، حذف کنید.
  • از مدالیته بینایی کمک بگیرید. مثلا اگر در مورد سگ حرف می زنید، سگ واقعی، سگ عروسکی ، فیلم یا عکسش را نشان دهید
  • جوری او را تشویق کنید که توجه اش جلب شود مثلا  با صدای بلند و اهنگین صدای حیوان مورد علاقه اش را تولید کنید
  • از اشیا و موقعیت های مورد علاقه کودک استفاده کنید

ارتباط اجتماعی

  • به صورت کودکتان نگاه کنید/تماس چشمی داشته باشید
  • در هر فعالیتی  نوبت را رعایت کنید مثلا  صداسازی کودک را تقلید کرده و منتظر بشوید که او هم  در نوبت خودش تقلید کند.
  • فرصت های ارتباطی  بیشتری فراهم کنید. تا انجا که ممکن است شرایطی فراهم کنید که با کودک ارتباط داشته باشید
  • فرصت ارتباطی ای  فراهم کنید که نیاز به مکث و صبر کردن داشته باشد مثلا در حین قل دادن توپ به طرف همدیگر، نوبت خودتان را طولانی کنید تا کودک عکس العملی برای ادامه بازی نشان دهد
  • از فعالیت های تکراری روزانه استفاده کنید تا توالی فعالیت برای کودک قابل پیش بینی شود. مثلا بازی ” دالی موشه” که بعد از پوشاندن صورت، کودک منتظر برداشتن دست ها و گفتن کلمه دالی موشه هست
  • از خرابکاری های عمدی استفاده کنید تا ارتباط برقرار کنید مثلا شیشه شیر را به زمین بندازید، یا پستانکش را بخورید

بازی

متناسب با سطح رشدی کودک بازی کنید. مثلا کودک زیر 2 سال قادر به بازی نمادین نیست

در هنگام بازی صحبت کنید و متناسب با سطح زبانی کودک در مورد بازی حرف بزنید.

اسم کلمات کلیدی را بگوید. کلماتی که در زندگی روزانه مورد استفاده قرار می گیرند و نیاز ارتباطی را برطرف می کنند

عمل کودک را تقلید کنید. مثلا ادای صداسازی کودک را تقلید کنید

  • تنه درخت : درک زبان

برای افزایش درک کودک:

  • در حین ارتباط با کودک از اشیا، حرکات بیانگر،علائم و تصاویر استفاده کنید
  • از زبان ساده استفاده کنید تا مطالب بهتر درک شود
  • برخی از عبارات و جملات را بطور طبیعی تکرار کنید. مثلا ” توپ کو؟ توپ و بده؟ توپ نیست. توپ منه”
  • در مورد وقایع حال و هم اکنون صحبت کنید. اگر کودک در حال بازی با ماشین است، در مورد ماشین و وقایعی که همان زمان اتفاق می افتد، حرف بزنید
  • در مورد توالی وقایع  اطلاعات به کودک دهید. اگر کودک در حال استحمام است به او بگویید که اول شامپو برداریم، درش و باز کنم، بریزم روی سرم و…
  • از مدالیته بینایی برای بهتر درک کردن کمک بگیرید. سعی کنید که صحبتتان را همراه با محرکات بینایی مرتبط باشد
  • از فعالیت های روزانه تکراری استفاده کنید. فعالیت هایی مانند غذا خوردن، خوابیدن، حمام کردن، شعر خواندن
  • سرعت گفتارتان را کم کنید تا کودک زمان برای درک مطلب شنیده شده داشته باشد
  • –           در حین ارتباط ،هدف و منظورتون را به کودک بفهمانید. به او بگویید که بیا بازی کنیم.من ماشین بزرگه را می خوام و…

شاخه های درخت: بکارگیری زبان

  • اعمال ، فعالیت ها، صداسازی یا گفتار کودک را تقلید کنید. تقلید صحیح تقلیدی است که سبب ادامه ارتباط می شود. مثلا اگر کودک با دستش محکم روی آب ضربه زد و آب به اطراف پاشید، شما هم همین کار را انجام دهید. به اینگونه ارتباط ادامه پیدا می کند
  • صحبت هایتان را برای کودک بطور واضح توضیح دهید. اگر به کودک می گویید که ” حالا وقتش نیست” برای او این عبارت را تفسیر کنید تا متوجه شود
  • بجای اینکه از کودک کاری را بخواهید و به او دائم دستور دهید، توصیف هم داشته باشید. مثلا به او بگویید ” سگ کو؟ سگه که سفیده، دهنش قرمزه، پاش شکسته”
  • موضوعات مختلفی را برای ارتباط برقرار کردن پیشنهاد کنید. مثلا به او بگویید که الان بازی کنیم؟ یا کارتون ببینیم؟ یا نقاشی کنیم؟
  • به کودکتان وقت دهید تا صحبت کند یا ارتباط برقرار کند. خودتان دائم صحبت نکنید. به کودک هم فرصت حرف زدن بدهید. سعی کنید سهم شما از حرف زدن با سهم کودک برابر باشد.
  • فرصت هایی برای برقراری ارتباط فراهم کنید. در زندگی روزانه فرصت های مختلفی است که می توان از انها برای برقراری ارتباط با کودک استفاده کد
  • از فعالیت های روزانه تکراری استفاده کنید
  • از مدالیته  بینایی کمک بگیرید

برگ های درخت : گفتار

  • کلمات را صحیح ادا کنید تا الگوی مناسبی برای کودک باشد
  • رو در رو با کودک صحبت کنید تا صورت و دهان شما را درحین حرف زدن ببیند

منبع: https://www.kentcht.nhs.uk/

ترجمه با برخی اضافات: زهرا آقارسولی

خاموشی انتخابی (Selective Mutism)

–نوعی اختلال اضطراب دوران کودکی است که با ناتوانی در صحبت کردن و برقراری ارتباط در موقعیت های انتخاب شده توسط کودک، مشخص می شود.

–بعضی از کودکان یا بزرگسالان هرگز در خارج از خانه صحبت  نمی کنند ، برخی نجوا می کنند ، و بعضی دیگر فقط با افراد معدودی صحبت می کنند.

_ کودک انتخاب نمی کند که در چه موقعیتی حرف نزند، بلکه موقعیت و افراد را برای ارتباط انتخاب می کند.

–کودکان معمولاً در مدرسه صحبت نمی کنند، این امر  باعث اختلال در عملکرد تحصیلی ، آموزشی و یا اجتماعی  آنها می شود.

– کودکان گاهی اوقات از طریق روش های غیرکلامی مانند ، اشاره کردن و نوشتن ارتباط برقرار می کنند.

ملاک های تشخیص
(DSM-5; APA, 2013, p. 195)

–با توجه به اینکه کودک صحبت می کند  ولی در برخی از موقعیت ها حرف نمی زند

–اختلال در پیشرفت تحصیلی ، شغلی یا ارتباط اجتماعی وجود دارد

–حداقل باید  یک ماه از شروع اختلال گذشته باشد. این زمان محدود به اولین ماه ورود به مدرسه نیست

–عدم صحبت کردن ناشی از عدم آگاهی از / یا راحت بودن با زبان گفتاری که باید در موقعیت اجتماعی بکار رود، نباشد

–با اختلالاتی  چون  طیف اوتیسم، اسکیزوفرنی و یا اختلال سایکوتیک  همراه نیست

این رفتارها روشی برای محافظت از خود در طی تجربه اضطراب شدید است اما ممکن است بنظر برسد  که کودک عمدا این کار را می کند(Kotrba, 2015).

علائم و نشانه های اضطراب و هراس اجتماعی
Beidel, Turner, & Morris, 1999; Kearney, 2010)

–عدم تماس چشمی

–چسبیده به والدین

–قایم شدن

–گریختن

–گریه کردن

–منجمد شدن

–اگر ازاو  خواسته بشه در جمع حرف بزند، شدیدا ناراحت می شود

–در جای عمومی غذا نمی خورد –هنگام گرفتن عکس یا فیلم، مضطرب است

–در استفاده از دستشویی عمومی مضطرب است

علائم ارتباط کلامی

–مکالمه را نه تنها شروع نمی کند بلکه در گفتگو ها شرکت هم نمی کند

–اگر کودک قرار باشد حرف بزند، از حرکات بیانگر، سرتکان دادن، اشاره کردن و پچ پچ  استفاده می کند

–نگران است که نادیده گرفته شود

–از مسخره شدن هراس دارد

–شدیدا نگران قضاوت دیگران در مورد حرف زدنش است

نقش آسیب شناس گفتار و زبان

–درمورد نیازهای  کودکان دارای موتیسم انتخابی و نقش SLP  در تشخیص و درمان ، به متخصصان دیگر آموزش می دهد

–کودکانی را که مشکلات زبانی و ارتباطی دارند، شناسایی کرده  و برای ارزیابی های تکمیلی ارجاع می دهد

–ارزیابی جامع، منطبق بر فرهنگ در حیطه های زبان، گفتار و ارتباط را انجام می دهد

–برای تشخیص وجود یا عدم وجود موتیسم انتخابی، با اعضای تیم تشخیص همکاری می کند

–برای بررسی وجود مشکلات دیگر، علت شناسی، و تسهیل دسترسی به ارزیابی های جامع، کودک را به متخصصین دیگر ارجاع می دهد

–برنامه درمان اختلال ارتباطی را طراحی می کند

–تدوین برنامه های درمانی ، ارائه درمان ، مستند سازی درمان و تعیین معیارهای ترخیص

–مشاوره به افراد دارای موتیسم انتخابی و خانواده های نزدیک و دور درمورد مسائل مربوط به ارتباط و ارائه آموزش با هدف جلوگیری از عوارض بیشتر

–مشاوره و همکاری با سایر متخصصان ، اعضای خانواده ، مراقبان و دیگران برای تسهیل در پیشرفت  برنامه درمانی،نظارت و ارزیابی مجدد

–افزایش اطلاعات در مورد شناسایی ماهیت موتسیم انتخابی و درمان های مناسب از طریق پژوهش هایی که در این زمینه انجام شده است

–طبق کد اخلاقی آشا ، گفتاردرمانگر باید دوره آموزشی خاص در زمینه موتیسم انتخابی را بگذراند(ASHA, 2016)

ارتباط اجتماعی (Social Communication)

ارتباط اجتماعی (Social Communication)

ارتباط اجتماعی یعنی توانایی استفاده از سبک زبانی متناسب با موقعیت های مختلف اجتماعی،  که متشکل  است از :

  • تعامل اجتماعی(social interaction )
  • شناخت اجتماعی (social cognition )
  • کاربرد (pragmatics)  
  • پردازش زبان (language processing)

مهارت های ارتباط اجتماعی عبارتند از :

  • توانایی تغییر سبک گفتار ،
  • در نظر گرفتن دیدگاه دیگران ،
  • درک و استفاده صحیح از قوانین برای ارتباط کلامی و غیر کلامی ،
  • استفاده از جنبه های ساختاری زبان (واژگان، نحو و صرف و واج )

بین ارتباط اجتماعی ، زبان شفاهی و  زبان نوشتاری رابطه پیچیده ای وجود دارد.مهارت های ارتباط اجتماعی هم برای بیان و هم برای درک  زبان در هر دو شکل شفاهی و نوشتاری لازم است. مهارت های شفاهی و نوشتاری زبان ، امکان برقراری ارتباط مؤثر را در انواع بافت های اجتماعی و اهداف مختلف فراهم می آورند

رفتارهای ارتباط اجتماعی مانند تماس چشمی ، بیان چهره ایی  و زبان بدن تحت تأثیر عوامل اجتماعی و فرهنگی و فردی است. بنابراین طیف وسیعی از هنجارهای رفتاری در افراد، خانواده ها و فرهنگ های مختلف وجود دارد( Curenton & Justice، 2004؛ Inglebret، Jones، & Pavel، 2008).

اختلال ارتباط اجتماعی

در اختلال ارتباط اجتماعی، فرد قادر نیست رفتار ارتباطی کلامی یا غیرکلامی  خود را با موقعیت اجتماعی ایی که در آن قرار گرفته است، تنظیم کند. اختلال اصلی در تعامل اجتماعی، شناخت اجتماعی و کاربرد است. نقائصی چون ناتوانی در هماهنگی مطلب با شنونده، رعایت قواعد مکالمه و داستان گویی، درک مطالب مبهم در رفتار فرد مشاهده می شود. (DSM5 2013)این اختلال می تواند منجر به مشکلاتی در زمینه  مشارکت در موقعیت های اجتماعی، روابط بین  همسن و سالان،موفقیت تحصیلی و شغلی در اینده شود

اختلال ارتباط اجتماعی می تواند به طور تنها یا به همراه اختلالات دیگر مشاهده شود:

  • ناتوانی ذهنی  (intellectual disability  )
  • ناتوانی های رشدی (developmental disabilities)
  • ناتوانی های یادگیری (learning disabilities  )
  • اختلالات زبان شفاهی (spoken language disorders)
  • اختلالات زبان نوشتاری (written language disorders)
  •  نقص توجه / اختلال بیش فعالی (attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD))
  • جراحات مغزی (کودک و بزرگسال)  (traumatic brain injury (pediatric and adult)
  • زبان پریشی (aphasia)
  • زوال عقل (dementia)
  • آسیب نیمکره راست (right-hemisphere damage)

در مورد اختلال طیف اوتیسم (ASD) ، مشکلات ارتباطات اجتماعی یک ویژگی تعیین کننده ، همراه با الگوهای محدود و تکراری رفتار است. بنابراین ، اختلال ارتباطات اجتماعی در ارتباط با ASD قابل تشخیص نیست.

علائم و نشانه ها
تاثیر این اختلال بر روی رفتار بستگی به سن، مرحله رشدی و بافت ارتباطی دارد. این اختلال روی رفتارهای ارتباط اجتماعی زیرتاثیرمنفی دارد:

–           برخورد مناسب در ابتدای ارتباط (مانند سلام واحوالپرسی)

–           برقراری ارتباط متناسب با شنونده وموقعیت ارتباطی

–           درک و بیان داستان

–           رفتارهای مکالمه (شروع یا ورود به مکالمه ، حفظ موضوع ، گرفتن نوبت)

–           ترمیم شکست ارتباطی (به عنوان مثال ، بازگویی مجدد هنگامی که مطلب گفته شده درک نشده باشد)

–           استفاده از سیگنالهای کلامی (نوای گفتار) و غیرکلامی مناسب (حرکات بیانگر) برای تنظیم تعامل

–           تفسیر سیگنالهای کلامی و غیر کلامی دیگران در طول تعامل

–           درک زبان استعاره

–           درک اطلاعاتی که صریحاً بیان نشده است (استنباط کردن)

–           ایجاد و حفظ دوستی

هنجارهای فرهنگی بعنوان اختلال محسوب نمی شوند

اختلال زبان شفاهی (Spoken Language Disorders (SLD)

اختلال زبان شفاهی یعنی آسیب قابل توجه در فراگیری و استفاده از از زبان گفتاری، زبان اشاره و یا هردو. این اختلال به دلیل  نقص در درک  و یا تولید زبان در حیطه های واج شناسی، معناشناسی، صرف ، نحو و کاربرد زبان ایجاد می شود و در طول زندگی ادامه داشته و علائم ممکن است با گذشت زمان تغییر کنند. 

اگر اختلال زبان شفاهی همراه با ناتوانی ذهنی، تاخیر کلی رشد، آسیب شنوایی یا سایر اختلالات حسی، اختلال در عملکرد حرکتی،  سایر اختلالات ذهنی یا پزشکی نباشد، بعنوان اختلال تکاملی زبان (Developmental language disorders DLD) شناخته می شود  که در گذشته آسیب ویژه زبان نامیده می شد(specific language impairment (SLI).)

اختلال زبان شفاهی ممکن است در صورت وجود شرایط دیگر نیز رخ دهد مانند:

  • autism spectrum disorder (ASD),
  • intellectual disabilities (ID),
  • developmental disabilities (DD),
  • attention deficit hyperactivity disorder (ADHD),
  • traumatic brain injury (TBI),
  • psychological/emotional disorders,
  • hearing loss

با وجود اینکه در هر یک از شرایط فوق ، بیمار دارای ویژگی ها و رفتارهای منحصر به فردی است، اما  مشکلات زبانی ، ویژگی مشترک بین همه آنهاست. (رایس و وارن ، 2004).

كودكانی كه اختلال  زبان گفتاری دارند اغلب در یادگیری خواندن و نوشتن نیز مشكل دارند و یا خواهند داشت.  از طرف دیگر، کودکانی که مشکل خواندن و نوشتن دارند ، اغلب در زبان گفتاری  بخصوص در مهارت های سطح بالای گفتاری مانند گفتمان اکتشافی (expository discourse)اختلال دارند (Scott & Windsor, 2000)

برخی از کودکان مبتلا به اختلالات زبانی ممکن است مشکل ارتباط اجتماعی داشته باشند ، زیرا پردازش زبان در کنار تعامل اجتماعی ، شناخت اجتماعی و  عمل گرایی، ارتباطات اجتماعی را تشکیل می دهد.

ناتوانی های یادگیری (Learning disabilities (LD)  ) و اختلالات زبانی نیز ارتباط تنگاتنگی دارند ، اگرچه رابطه دقیق بین این دو کاملاً مورد توافق همه  نیست. معمولاً اختلالات زبان قبل از  تشخیص ناتوانی در یادگیری شناسایی می شود و اغلب بر عملکرد تحصیلی کودک تأثیر می گذارد. در این مرحله کودک به عنوان یک ناتوان در یادگیری شناخته می شود ، حتی اگر  زیربنای آن یک اختلال زبانی باشد.  اختلال زبانی به ویژه در کسانی که در  یادگیری خواندن و نوشتن مشکل دارند، به مراتب بیشتر مشاهده می شود.

منبع: وبسایت انجمن گفتار و شنوایی آمریکا www.asha.org